Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы Халықаралық еңбек ұйымының интернет-платформалар арқылы жұмыс жасайтындардың лайықты еңбегі туралы № 193 Конвенциясын (Convention No. 193 concerning Decent Work in the Platform Economy) қабылдауын толықтай қолдайды. Біз бұл құжатты 12 маусымда Женева қаласында өткен Халықаралық еңбек конференциясының 114-ші отырысындағы ең айтулы, ең ауқымды шешімдердің бірі деп есептейміз.
Бұл тарихи құжат бір түнде дүниеге келе салған жоқ, оның артында тек мінберден айтылған жалынды сөздер ғана тұрған жоқ. Бұл — үкімет өкілдері, жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың арасындағы көптеген жылдарға созылған қызу тартыстардың, күрделі келіссөздер мен ортақ мәмілеге келу жолындағы үздіксіз ізденістердің жемісі.
Алайда бұқара халықтың тұрмыс-тіршілігін шынымен өзгертетін нақты шешімдер әрдайым дәл осындай үлкен бейнетпен туады.
Бұл Конвенция неліктен соншалықты маңызды?
Себебі халықаралық деңгейде тұңғыш рет интернет-платформалар арқылы жұмыс істеудің де кәдімгі еңбек нарығы екені ашық айтылды. Демек, бұл салада да әділдік пен адам құқығын қорғаудың негізгі ережелері толық орындалуы тиіс.
Егер адам маңдай терімен нан тауып жүрсе, оның жұмыс орны зауыт цехында немесе кеңседе емес, ұялы телефондағы бағдарламада болғаны үшін ғана ол құқықсыз, қорғаусыз қалмауы керек.
Жаңа Конвенция платформа арқылы күн көріп жүрген жұмысшылардың да кәсіподаққа бірігуге және ұжымдық келіссөздер жүргізу арқылы өз мүдделерін қорғауға толық құқылы екенін ресми түрде бекітті.
Бұл құжат қарапайым ғана ақиқатты алға тартады: адамдардың өз құқығын қорғау үшін бірлесу бостандығы бизнестің қалай құрылғанына немесе қандай заманауи технология қолданылатынына бағынышты емес.
Тағы бір маңызды жайт — келісімшарттың қағазда қалай аталуы адамның нақты мәртебесін өзгертпейді. «Серіктес», «орындаушы» немесе «тәуелсіз мердігер» деп қанша жерден әдемілеп атасақ та, егер іс жүзінде ол адам кәдімгі еңбек қатынасында жүрсе, оның тиісті құқықтары мен кепілдіктері болуы шарт.
Компьютерлік бағдарламалар мен алгоритмдер туралы мәселе де өте дер кезінде қозғалды. Қазіргі уақытта тапсырыстарды бөлу, табысты есептеу, жұмысшылардың рейтингін шығару, тіпті адамның әрі қарай жұмыс істей алу-алмауын да іс жүзінде өзі шешіп отыр. Бірақ бұл бағдарламалардың қалай жұмыс істейтіні жұртқа беймәлім, ал шешіміне ешкім дау айта алмайтын жабық жүйе болмауы тиіс. Адамның тағдыры шешілетін жерде шешімнің қалай қабылданғаны ашық болуы керек және бұған адамның тікелей араласып, жауапкершілік алуына мүмкіндік қалуы шарт.
Бұған қоса, Конвенция еңбек қауіпсіздігі, әлеуметтік қорғау, әділ еңбекақы, жеке мәліметтердің қауіпсіздігі және өз құқығын заң жүзінде қорғауға қол жеткізу сияқты ең маңызды мәселелерді толық қамтиды.
Бұл Конвенцияның басты құндылығы тек заң тіліндегі құрғақ баптарда емес. Оның негізгі мәні — қазіргі цифрлық заманда да еңбек адамының қадір-қасиетін мойындауында. Тамақ тасумен, жолаушы тасымалдаумен айналысатын немесе түрлі қосымшалар арқылы тапсырыс орындайтын миллиондаған адамдар тым ұзақ уақыт бойы ешқандай заң ережелеріне кірмей, «көлеңкеде» қалып келді. Олар қолға алған істі тез әрі мінсіз атқарып жүргенде, олардың еңбегі нарық қажеттілігін өтеуге өте қолайлы болды.
Алайда қауіпсіздік, табыс, ауру-сырқау немесе әділетсіздік мәселелері туындағанда, олар өз қиындықтарымен жиі бетпе-бет жалғыз қала беретін. Оларды жай ғана «пайдаланушы», «серіктес» немесе «орындаушы» деп атады. Бірақ бұл суық сөздердің артында әрдайым кәдімгі ет пен сүйектен жаралған тірі адамдар тұрды. Еңбек етіп, отбасын бағып отырған, ауыратын, жарақат алатын, әділетсіздікке тап болатын және өз үнін естірткісі келетін қарапайым жандар. Қабылданған бұл Конвенция сол адамдарды әлеуметтік әділдік аясына қайта қосады.
Дәл сондықтан біз № 193 Конвенцияның қабылдануын тек құқықтық қана емес, ең алдымен үлкен адамгершілік белесі деп білеміз. Технологиялар тоқтаусыз дами береді. Платформа арқылы жұмыс істейтіндер қатары да арта түспек. Жасанды интеллект өмірімізге барған сайын тереңірек енеді. Бұл — қазірдің өзінде айналамыздан көріп жүрген өмір шындығы. Бірақ қандай заман болса да өзгермеуі тиіс құндылықтар бар. Ол — адамның қадір-қасиеті, әділ қарым-қатынасқа деген құқығы және еңбекке деген шынайы құрмет.
Ешқандай мобильді қосымша заңнан жоғары тұра алмайды. Ешқандай компьютерлік алгоритм адамнан биік бола алмайды. Егер біз цифрлық болашақтың шынымен де жемісті, табысты болғанын қаласақ, оның орталығында технологиялар емес, ең алдымен еңбек адамы тұруы керек.
Өз тарапынан Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы Конвенция ережелерін мұқият зерттеуді және оны елімізде ресми түрде бекіту мәселесін ілгерілету жұмыстарын батыл жалғастырмақ. Бұл жұмыс мемлекеттің, жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың арасындағы ашық әңгіме, сындарлы диалог арқылы жүруі тиіс деп сенемін. Бұл ретте біздің еліміздің өзіндік ерекшеліктері, еңбек нарығының жай-күйі және осы салаға қатысы бар барлық тараптардың мүддесі толық ескерілуі қажет. Тек осындай ортақ тәсіл ғана халықаралық ережелерді қағаз жүзінде қалдырмай, еңбек адамының игілігі үшін шынымен жұмыс істетуге мүмкіндік береді.